Qlobal iqtisadiyyatda yeni təzyiq dalğasının formalaşması ehtimalı gündəmə gəlib. Yaxın Şərqdə gərginliyin artması enerji və logistika marşrutları ilə bağlı riskləri yüksəldir. Bu prosesin əsas təsirlərindən birinin neft qiymətlərində özünü göstərməsi gözlənilir.
Neftin bahalaşması nəqliyyat və istehsal xərclərini artırır. Artan xərclər isə zamanla müxtəlif məhsul və xidmətlərin qiymətlərinə təsir göstərərək qlobal inflyasiya təzyiqini gücləndirə bilər.
Bu vəziyyət Mərkəzi Banklar qarşısında mürəkkəb seçim yaradır: inflyasiyanı cilovlamaq üçün yüksək faiz dərəcələrini qorumaq, yoxsa zəifləyən iqtisadi fəallığı dəstəkləmək məqsədilə pul siyasətini yumşaltmaq.
Enerji bazarında risklər artır
Yaxın Şərqdə gərginliyin artması enerji bazarında ənənəvi olaraq formalaşan “risk primi”ni yenidən gündəmə gətirir. Xüsusilə qlobal enerji təchizatı baxımından strateji əhəmiyyət daşıyan Hörmüz boğazı ətrafında təhlükəsizlik risklərinin yüksəlməsi bazar iştirakçılarının mümkün tədarük fasilələrini qiymətlərə daxil etməsinə səbəb ola bilər.
Brent markalı neftin qiymətinin 85-90 dollar diapazonunda uzun müddət qalması halında təsirlər yalnız neft ixrac edən ölkələrin gəlirləri ilə məhdudlaşmaya bilər. Bahalı enerji idxalçı ölkələrin tədiyyə balansına, şirkətlərin isə istehsal və logistika xərclərinə əlavə yük yarada bilər.
Burada əsas məqam qiymət artımının müddətidir. Qısamüddətli sıçrayış iqtisadiyyat tərəfindən müəyyən qədər kompensasiya oluna bilər. Lakin yüksək qiymətlər uzun müddət davam edərsə, onların iqtisadiyyata ötürülmə effekti daha geniş miqyas ala bilər.
Nəqliyyat və logistika xərcləri arta bilər
Enerji qiymətlərinin yüksəlməsinin növbəti mərhələsi nəqliyyat və logistika sektorunda hiss oluna bilər. Gəmilərin riskli marşrutlardan yayınaraq daha uzun alternativ istiqamətlərə yönəlməsi yanacaq, sığorta və fraxt xərclərini artıra bilər.
Bu əlavə xərclər istehlakçı üçün birbaşa görünməsə də, məhsulların yekun qiymətinə təsir göstərə bilər. İdxalçı şirkətlər artan logistika xərclərini məhsulun maya dəyərinə əlavə etdikdə, həmin məhsulun bazar qiyməti də yüksələ bilər.
Beləliklə, enerji qiymətlərinin artması neft → nəqliyyat → logistika → istehsal → istehlak qiymətləri zənciri üzrə daha geniş iqtisadi təsir yarada bilər.
İnflyasiya təzyiqi güclənə bilər
Enerji qiymətlərinin yüksəlməsi inflyasiyaya iki əsas kanalla təsir edir.
Birinci kanal birbaşa təsirdir. Benzin, dizel, qaz və digər enerji məhsullarının bahalaşması istehlak qiymətlərinə birbaşa təsir göstərə bilər.
İkinci kanal isə dolayı təsirdir. Nəqliyyat və istehsal xərclərinin artması qida məhsullarından sənaye mallarına qədər geniş çeşiddə məhsulların maya dəyərini yüksəldə bilər.
Bu mərhələ Mərkəzi Banklar üçün daha mürəkkəb vəziyyət yaradır. Enerji şoku uzun müddət davam etdikdə inflyasiya gözləntilərinin dəyişməsi və qiymət artımlarının iqtisadiyyatın digər sahələrinə yayılması riski artır.
Enerji qiymətləri sonradan aşağı düşsə belə, əməkhaqqı, xidmət və digər xərclərdə yaranmış artımların geri çəkilməsi daha uzun vaxt tələb edə bilər. Bu isə “yapışqan inflyasiya” riskini gündəmə gətirir.
Mərkəzi Banklar üçün çətin seçim
Enerji şoku pul-kredit siyasətini də mürəkkəbləşdirə bilər. Mərkəzi Bank iqtisadi fəallığı dəstəkləmək üçün faizləri aşağı saldıqda borclanma xərcləri azalır və investisiya ilə istehlak üçün daha əlverişli şərait yaranır.
Lakin eyni vaxtda enerji qiymətlərinin yaratdığı inflyasiya təzyiqi güclənərsə, faizlərin sürətlə aşağı salınması qiymət artımlarının yenidən sürətlənməsi riskini artıra bilər.
Bu baxımdan ABŞ Federal Ehtiyat Sistemi, Avropa Mərkəzi Bankı və İngiltərə Bankı üçün yalnız inflyasiyanın mövcud səviyyəsi deyil, onun gələcək istiqaməti də mühüm amil olaraq qalır.
Yüksək enerji qiymətləri ilə yüksək faiz dərəcələrinin eyni vaxtda mövcudluğu şirkətlər üçün də əlavə təzyiq yarada bilər. Bir tərəfdən istehsal və logistika xərcləri artır, digər tərəfdən kredit resurslarının qiyməti yüksək olaraq qalır. Bu vəziyyət xüsusilə borclanma hesabına fəaliyyət göstərən şirkətlərin investisiya qərarlarını təxirə salmasına səbəb ola bilər.
Staqflyasiya riski müzakirə oluna bilər
Belə vəziyyətdə iqtisadiyyatda ziddiyyətli proses yarana bilər: inflyasiya yüksək olduğu üçün Mərkəzi Banklar faizləri aşağı salmağa tələsmir, yüksək faizlər isə iqtisadi fəallığın zəifləməsinə səbəb ola bilər.
Bu da iqtisadi artımın zəifləməsi ilə yanaşı yüksək inflyasiyanın davam etməsi ehtimalını ifadə edən staqflyasiya riski ilə bağlı müzakirələri gücləndirə bilər.
Hazırkı mərhələdə bazarlar üçün əsas məsələ yalnız neftin 85, 90 və ya daha yüksək dollar səviyyəsinə yüksəlməsi deyil. Daha mühüm sual yüksək qiymətlərin nə qədər müddət davam edəcəyi ilə bağlıdır.
Əgər geosiyasi gərginlik qısa müddətdə səngiyərsə, enerji şoku iqtisadiyyatda müvəqqəti xarakter daşıya bilər. Lakin strateji dəniz marşrutlarında risklər uzun müddət davam edərsə, bunun inflyasiya, logistika və pul-kredit siyasətinə təsiri daha qalıcı ola bilər.
Enerji bazarında sabitliyin bərpa olunması Mərkəzi Banklara faiz siyasətini yumşaltmaq üçün daha geniş imkan yarada bilər. Əksinə, neft və qaz qiymətlərində yeni sıçrayış baş verərsə, inflyasiya təzyiqinin yenidən güclənməsi faizlərin daha uzun müddət yüksək səviyyədə saxlanılması ehtimalını artıra bilər.
Beləliklə, geosiyasi gərginlik enerji bazarından başlayaraq inflyasiya və faiz qərarlarına, oradan isə biznesin investisiya imkanlarına və istehlakçıların gündəlik xərclərinə qədər uzanan bir “təzyiq zənciri” yarada bilər.
94 views